د . لوازم كلام در اين زمينه ، آمده است : مراد از لوازم كلام ، لوازم منطقى است كه در علم منطق به بيّن و غير بيّن ، تقسيم شده است . در روايات ، گاهى لازم بيّن و گاهى حتّى لازم غير بيّن يك آيه ، به عنوان تأويل آن ، معرّفى شده است . « 1 » در روايتى به نقل از فضيل بن يسار ، در ضمن گفتگوى وى با امام باقر عليه السلام ، دربارهء اين سخن خداوند عز و جل : « وَ مَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً « 2 » ؛ و هر كه او را زنده كند ، گويا همهء مردم را زنده كرده است » ، آمده است : قال : من حرق أو غرق . قلت : فمن أخرجها من ضلال إلى هدى ؟ قال : ذاك تأويلها الأعظم ؛ « 3 » امام عليه السلام فرمود : « [ يعنى ] او را از سوختن و غرق شدن ، نجات دهد » . گفتم : كسى كه او را از گم‌راهى به سوى هدايت ببرد ، چگونه است ؟ فرمود : « اين تأويل اعظم آيه است » . در اين روايت ، لازم غير بيّن آيهء شريف ، تأويل آن ناميده شده است . « 4 » تحليل و تكميل بديهى است كه براى آگاهى از دلالت كلام ( اعم از دلالت خفى و جلى ) ، شرايط و ملاك‌هايى وجود دارد كه بدون رعايت آنها ، معناى دقيق كلام ، حاصل نخواهد شد و همانطور كه تفسير كلام ( رفع ابهام از معانى ظاهرى آيات قرآن ) ، داراى قوانين و

--> ( 1 ) . روش‌هاى تأويل قرآن ، ص 58 . ( 2 ) . الكافى ، ج 2 ، ص 210 . ( 3 ) . همان جا . ( 4 ) . روش‌هاى تفسير قرآن ، ص 58 .